• Do poczytania

Społeczny Fundusz Klimatyczny: kluczowe narzędzie sprawiedliwej transformacji energetycznej

Transformacja energetyczna w budynkach i transporcie jest konieczna, ale jej koszty mogą być odczuwalne w domowych budżetach. Dlatego w UE powołano Społeczny Fundusz Klimatyczny (SFK) – mechanizm wsparcia dla obywateli w obszarze ogrzewania budynków i transportu, zaplanowany po to, by łagodzić społeczne skutki dekarbonizacji.

SFK jest elementem wdrażania ETS2, czyli rozszerzenia systemu handlu emisjami, które ma objąć od 2027 r. m.in. transport drogowy i ogrzewanie budynków (a także mniejsze instalacje przemysłowe). Opłaty za emisje mają dotyczyć dostawców paliw i energii, ale w praktyce mogą przełożyć się na wyższe ceny – i to właśnie tu fundusz ma pełnić rolę „amortyzatora” dla gospodarstw domowych.

Budżet SFK to 65 mld euro, a wydatkowanie środków ma się odbywać poprzez krajowe Plany Społeczno-Klimatyczne (PSK), które opiszą działania, programy i finansowanie. W dokumencie wskazano też, że Polska może otrzymać 15,2 mld euro w latach 2026–2032, a przy uruchomieniu ETS2 zgodnie z planem i prognozowanych cenach uprawnień – łącznie nawet 37 mld euro z całego systemu (w tym 22 mld euro pozostałych wpływów z ETS2 poza SFK oraz ok. 3,8 mld euro krajowego wkładu do SFK).

Na co pójdą środki?

Wprost wskazane kierunki wsparcia dotyczą tego, co najszybciej widać w rachunkach i codziennych dojazdach:

• kompleksowa modernizacja energetyczna budynków,
• wymiana przestarzałych źródeł ciepła na zeroemisyjne,
• rozwój dostępnego i przystępnego cenowo transportu zbiorowego.

Dokument podkreśla też, że działania opisane w PSK mogą być realizowane nie tylko z SFK, ale również z przychodów ETS2 uzyskanych przez rządy państw UE.

Sześć głównych rozwiązań

W broszurze zebrano 6 kierunków polityk, które warto uwzględnić przy projektowaniu PSK (w obszarach: renowacje, ogrzewanie, transport). Zaznaczono przy tym, że obok działań wymagających wydatków są też inicjatywy, które mogą wspierać cele społeczne i klimatyczne bez dodatkowych kosztów fiskalnych.

Najważniejsze propozycje to:

• wsparcie najemców jako dźwignia zmian: dzielenie kosztów CO₂ między właścicieli i najemców zależnie od efektywności budynku oraz powiązanie podwyżek czynszu z poprawą efektywności,
• reforma dopłat do paliw kopalnych: wycofywanie subsydiów, obniżanie obciążeń na energię elektryczną i wspieranie przejścia na czyste ogrzewanie,
• OZE dla gospodarstw w trudnej sytuacji: rozwój lokalnych projektów (klastry/spółdzielnie/prosumenci) i zmniejszanie barier podatkowych (wskazano m.in. różnice stawek VAT),
• większa dostępność transportu elektrycznego: obniżanie kosztów wejścia (np. leasing społeczny) oraz rozwój taniego transportu publicznego z dodatkowymi zniżkami dla mniej zamożnych,
• dotacje „z góry” na modernizację: zamiast mechanizmów rozliczanych po fakcie – wsparcie wypłacane od razu (także przez wykonawcę/dostawcę) z priorytetem dla gospodarstw o niższych dochodach,
• szkolenia i kadry: podnoszenie kwalifikacji instalatorów systemów grzewczych i pracowników budowlanych jako warunek sprawnej modernizacji.

Co to oznacza dla mieszkańców?

• większy nacisk na inwestycje, które zmniejszają rachunki (termomodernizacja, czyste ogrzewanie),
• rozwiązania, które mają chronić osoby mieszkające w nieefektywnych budynkach, zwłaszcza na rynku najmu,
• wsparcie dla lokalnej energii z OZE i szukanie sposobów na obniżenie barier wejścia,
• rozwój tańszego i dostępnego transportu publicznego, szczególnie poza dużymi miastami,
• większa szansa na modernizacje dzięki mechanizmom finansowania „z góry” oraz potrzebnym kompetencjom wykonawców.

Wnioski

Z perspektywy obywateli SFK ma być przede wszystkim tarczą przed kosztami zmian wynikających z ETS2 – a jednocześnie impulsem do inwestycji, które realnie poprawiają komfort życia: cieplejsze domy, czystsze źródła ogrzewania i lepszy transport zbiorowy. Skala możliwych środków (w tym także przychodów ETS2 poza SFK) jest bardzo duża, ale kluczowe będzie to, jak zostaną zaprojektowane PSK: czy wsparcie trafi do osób w trudnej sytuacji i czy zasady będą jednocześnie chronić mieszkańców oraz zachęcać do modernizacji.